Z historii podkarpackiej gospodarki… Cukrownia w Przeworsku

Autor: Marta Sanocka
2016-04-01

 Z historii podkarpackiej gospodarki… Cukrownia w Przeworsku

Pod koniec XIX wieku Lubomirscy mocno propagowali uprawę buraków cukrowych w okolicach Przeworska. Starania Księcia Andrzeja Lubomirskiego doprowadziły do powstania 6 listopada 1894 roku Galicyjskiego Akcyjnego Towarzystwa Przemysłu Cukrowniczego w Przeworsku. Towarzystwo miało zrealizować budowę cukrowni w Budach Przeworskich i ją prowadzić. Już w następnym roku cukrownia zaczęła wytwarzać surowy cukier. Ta produkcja nie przynosiła jednak spodziewanych rezultatów finansowych więc pojęto decyzję o budowie rafinerii. Kiedy powstała w 1899 roku cukier z Przeworska stał się towarem luksusowym, pożądanym w kraju i za granicą. Tak zaczęła się historia fabryki, która miała ogromny wpływ na rozwój gospodarczy całego regionu.

 

Jej rozwój przerwały wydarzenia I wojny światowej. 12 maja 1915 roku cukrownia spłonęła w pożarze wznieconym przez wojska rosyjskie, wycofujące się po przegranej bitwie pod Gorlicami. Ocalała jednak rafineria, magazyny i budynki mieszkalne. Podniesienie zakładu po tej klęsce zajęło trochę czasu. Dopiero w latach 20. XX w. wzrost produkcji zaczął być widoczny. Niestety kryzys w 1929 roku znów zahamował rozwój cukrowni. Na jego skutek produkcja stała się nieopłacalna. Na szczęście początkiem lat 30. XX w. sytuacja zaczęła się stopniowo poprawiać. Dobrą koniunkturę przerwała jednak II wojna światowa, 7 września 1939 roku cukrownia została zbombardowana. W 1940 roku przeprowadzono kampanię w prowizorycznych warunkach. W ten sposób cukrownia działała do lipca 1944 roku kiedy Niemcy opuścili Przeworsk.

 

Cukrownie zmodernizowano w latach 50. XX w. Została wówczas zaopatrzona w nowoczesne urządzenia i maszyny, jej moc przerobowa wzrosła więc zwiększony został także areał plantacyjny. W 1975 roku przeworska cukrownia stała się częścią Przedsiębiorstwa Państwowego „Cukrownie Lubelskie”. W latach 80. XX w. stała się natomiast kombinatem, do którego należała również Wytwórnia Drożdży Paszowych. W tym czasie była w pierwszej dziesiątce najlepszych cukrowni w Polsce, na 78 istniejących.

W 1995 roku cukrownie w Przeworsku przekształcono w Spółkę Skarbu Państwa działającą pod nazwą Cukrownia „Przeworsk” S.A. W 2002 roku znalazła się jednak w stanie upadłości… Nie uratowało jej przejęcie we wrześniu 2003 roku przez Sϋdzucker Garbów Spółka z o. o., a następnie w czerwcu 2004 r. przez Cukier Małopolski S.A w Kazimierzy Wielkiej. Ostatnia kampania cukrownicza w Przeworsku została przeprowadzona w 2003 roku. W 2008 roku budynki należące do cukrowni zostały wyburzone, ponieważ ich stan groził katastrofą budowlaną. I tak zakończyła się jej historia…

Dzięki budowie cukrowni w Przeworsku powstała także Wąskotorowa Kolej Lokalna Przeworsk-Dynów. Starania o jej budowę już w 1894 roku rozpoczęli hrabiowie Roman Scypior z Łopuszki Wielkiej i Skrzyński z Bachórza, ówcześni właściciele ziemscy. Budowę wąskotorowej linii kolejowej, która miała służyć przede wszystkim do transportu buraków do cukrowni oraz przewozu płodów rolnych, drewna i żwiru spod Brzozowa, rozpoczęto w 1900 roku. Początkowo oddano do użytku 44 km trakcji oraz 6 budynków stacyjnych i mieszkalnych. Cała trasa o długości 46,2 km wraz z pozostałymi budynkami i parowozownią zwrotną w Dynowie została ukończona 8 września 1904 roku.

Tabor przeworsko-dynowskiej kolejki składał się początkowo z 3 lokomotyw, 7 wagonów osobowych i 45 towarowych, w następnych latach jednak systematycznie go powiększano. W pierwszym roku funkcjonowania przewozów, z przejazdu kolejką skorzystało 45 tys. pasażerów, a w następnym już 62 tys osób. W 1913 roku liczba podróżnych przekroczyła 110 tys. Kolejka bardzo intensywnie realizowała również swoje zadanie transportowe. W 1905 roku przewieziono nią ładunki o łącznej masie 25,8 tys. ton, a w 1911 roku było to już 48,9 tys. ton.

Przez lata swojego istnienia linia kolejki była kilkukrotnie uszkadzana przez rozmaite kataklizmy. Do największych z nich należała niezwykle ciężka i śnieżna zima na przełomie 1929 i 1930 roku, kiedy to trasa kolejki została zasypana aż trzykrotnie, a jej odśnieżanie pochłonęło aż 50 000 zł. Kolejka przetrwała obie wojny. Była wówczas wykorzystywana do transportu wojska i broni. W 1987 roku region przez, który biegnie kolejka nawiedziła powódź stulecia. Woda zmyła wtedy około 500 mb torowiska i zabrała 20 tonowe przęsło mostu. Straty te spowodowały ponad miesięczną przerwę w funkcjonowaniu przewozów.

 

 

Obecnie właścicielem Przeworskiej Kolei Dojazdowej jest powiat przeworski. Na całej 46 km trasie funkcjonują przejazdy turystyczne. Ciekawostka jest, że linia przebiega przez najdłuższy w Europie tunel kolei wąskotorowej. Ma on 602 m długości i powstał, aby pociąg mógł pokonać wzniesienia oddzielające dolinę rzeki Mleczki i Sanu. Obmurowany kamieniem i przykryty 30-metrową warstwą ziemi, tunel jest doskonałym przykładem umiejętności i pracowitości mieszkańców regionu, którzy go zbudowali. Podkreślić należy bowiem, że większość prac wykonano ręcznie. Będąc w okolicy warto skorzystać z przejazdu, choćby po to, aby zobaczyć jak niezwykle wyglądają wagony znikające we wnętrzu góry.

 

zdjęcia źródło: www.nac.gov.pl, www.fotopolska.eu, www.wikipedia.pl