Co z przysługującą należnością, jeśli kontrahent złożył wniosek o ogłoszenie upadłości?

Autor: Barbara Wallas

Przedsiębiorcy od zawsze musieli być znawcami wszelakiej problematyki prawnej i z należytą starannością podchodzić do oferowanych przez siebie usług czy też dbać o wysoką jakość sprzedawanych towarów. Co jednak w sytuacji, gdy ze swej strony przedsiębiorca dopełnił wszelkich obowiązków nałożonych prawem i zwykłą uczciwością, zaś nasz partner w biznesie okazał się odmiennych zasad, co w konsekwencji doprowadziło go do upadłości. Co w takiej sytuacji z należną przedsiębiorcy zapłatą? Jak prawnie i skutecznie dochodzić swojej należności czy tez zminimalizować skutki „nieuczciwości” kontrahenta?

Dokonana od 1 stycznia 2013r. zmiana przepisów regulujących „ulgę na złe długi” w połączeniu z przepisami prawa upadłościowego powoduje, iż przedsiębiorca taki finansuje niejako nierzetelność swojego kontrahenta. Nierzetelność i nieuczciwość kontrahenta rozumiana tutaj jako celowe działanie innego przedsiębiorcy, który będąc już w stanie niewypłacalności nie dokonuje w odpowiednim terminie nie składa wniosku o ogłoszenie upadłości, w dalszym ciągu prowadzi działalność zamawiając towary i usługi, nie reguluje swoich zobowiązań, a jednocześnie w sposób sprzeczny z prawem dokonuje uszczupleń w majątku spółki przenosząc je chociażby na inne powiązane podmioty. 

Obecnie takie sytuacje wcale nie są wcale rzadkie, co w połączeniu z regulacjami prawnymi stawia innego przedsiębiorcę w trudnej sytuacji. Problemem dodatkowo jest fakt, iż w większości należna przedsiębiorcy zapłata za wykonane usługi czy też sprzedane towary, w przypadku ogłoszenia upadłości kontrahenta będą zaliczone do IV kategorii zaspokojenia. Oznacza to tyle dla firmy, że należny podatek vat zapłacono, zapłaty za wykonaną pracę nie otrzymano,  a odzyskanie tej wierzytelności od syndyka może być mało prawdopodobne, z uwagi na zaszeregowaną przez przepisy prawa upadłościowego kategorię. 

Ulga na „złe długi”- zmiana od 1 stycznia 2013r. nie pozwalająca na korektę podatku vat w przypadku upadłości kontrahenta

Od 1 stycznia 2013 r. na podstawie art. 11 pkt 8 lit. b tiret drugie ustawy z dnia 16 listopada 2012 r. o redukcji niektórych obciążeń administracyjnych w gospodarce (Dz. U. 2012 r. poz. 1342) dokonano zmiany art. 89a ust. 2 pkt 3 ustawy o VAT. W przepisie tym, obok wymogu, by na dzień poprzedzający dzień złożenia deklaracji podatkowej, w której dokonuje się korekty, o której mowa w ust. 1, wierzyciel i dłużnik byli podatnikami zarejestrowanymi jako podatnicy VAT czynni, wprowadzono warunek, aby dłużnik nie był w trakcie postępowania upadłościowego lub w trakcie likwidacji. Z uzasadnienia projektu wskazanej nowelizacji wynika, że celem zabezpieczenia interesów budżetu państwa konieczne jest wprowadzenie dodatkowego warunku dokonania korekty.

Zgodnie z art. 89 a ust.1 ustawy z dnia 11 marca 2004r. o podatku od towarów i usług-DzU. Z 2004r. Nr 54 poz. 535 z późn. zm.  (dalej: ustawa vat) „Podatnik może skorygować podstawę opodatkowania oraz podatek należny z tytułu dostawy towarów lub świadczenia usług na terytorium kraju w przypadku wierzytelności, których nieściągalność została uprawdopodobniona. Korekta dotyczy również podstawy opodatkowania i kwoty podatku przypadającej na część kwoty wierzytelności, której nieściągalność została uprawdopodobniona.

Nieściągalność wierzytelności z kolei uważa się za uprawdopodobnioną, w przypadku gdy wierzytelność nie została uregulowana lub zbyta w jakiejkolwiek formie w ciągu 150 dni od dnia upływu terminu jej płatności określonego w umowie lub na fakturze. 

Przepis ust. 1 art. 89 a ustawy Vat  stosuje się w przypadku gdy spełnione są następujące warunki: 

  1. dostawa towaru lub świadczenie usług jest dokonana na rzecz podatnika, o którym mowa w art. 15 ust. 1, zarejestrowanego jako podatnik VAT czynny, niebędącego w trakcie postępowania upadłościowego lub w trakcie likwidacji; 
  2. ---
  3. na dzień poprzedzający dzień złożenia deklaracji podatkowej, w której dokonuje się korekty, o której mowa w ust. 1:
    1. wierzyciel i dłużnik są podatnikami zarejestrowanymi jako podatnicy VAT czynni, 
    2. dłużnik nie jest w trakcie postępowania upadłościowego lub w trakcie likwidacji; 
  4. ---
  5. od daty wystawienia faktury dokumentującej wierzytelność nie upłynęły 2 lata, licząc od końca roku, w którym została wystawiona; 

Obostrzenie dla przedsiębiorców pojawiło się więc takie, iż aktualnie aby skorygować podatek vat  „nasz” kontrahent nie może znajdować się w upadłości w momencie korygowania należności (poprzedni zapis zobowiązywał jedynie aby na dzień dostawy towaru lub wykonania usługi kontrahent nie był w upadłości). 

Z literalnego brzmienia cytowanej ustawy wynika, że podatnik nie może skorzystać z uprawnienia skorygowania podstawy opodatkowania oraz podatku należnego z tytułu dostawy towarów lub świadczenia usług na terytorium kraju w przypadku wierzytelności, których nieściągalność została uprawdopodobniona w sytuacji, gdy dłużnik jest w trakcie postępowania upadłościowego lub w trakcie likwidacji.

Na marginesie warto dodać, iż  ten sam dłużnik -pomimo, że jest w trakcie postępowania upadłościowego lub w trakcie likwidacji- powinien skorygować odliczony podatek naliczony z niezapłaconych faktur VAT. Do tej pory linia interpretacyjna Ministra Finansów oraz sądów administracyjnych to potwierdzała, jedno z  odmiennych orzeczeń zapadło  we Wrocławiu w dniu 28 lutego 2014r., sygn, I SA/Wr 2070/13. Spór dotyczy obowiązku syndyka do skorygowania „z automatu” podatku vat naliczonego, co z kolei powoduje, iż skorygowaną należność organy podatkowe traktują jako koszt postępowania upadłościowego, a nie jako odpowiednią kategorię. WSA podkreślił, że skoro podatnik nie ma możliwości skorygowania podstawy opodatkowania (podatku należnego) z uwagi na postępowanie upadłościowe lub likwidacyjne swojego dłużnika to w takich okolicznościach nie zachodzi ryzyko utraty wpływów podatkowych i nie jest konieczna tym samym korekta podatku naliczonego. Cytowane orzeczenie w końcu wyeksponowało fundamentalną zasadę neutralności podatku  i może stanowić istotny przełom dla praktyki syndyków. 

 

Jest to o tyle istotne w omawianym kontekście, iż dotychczasowa interpretacja przepisów przez organy podatkowe powodowała zmniejszenie szans na odzyskania dochodzonej  przez przedsiębiorcę -wierzyciela w toku postępowania upadłościowego swojej wierzytelności. 

 

Również w orzeczeniach europejskich zwrócono uwagę, że organ podatkowy nie może pobrać z tytułu VAT kwoty wyższej niż pobrana przez podatnika (m.in. wyrok TSUE: z dnia 24 października 1996r. w sprawie C-317/94, Elida Gibbs Ltd przeciwko Commissioners of Customs and Excise, Zb. Orz. 1996, s. I-5339, pkt 24). 

 

Przyjęte rozwiązanie w art. 89 a i art.89 b ustawy Vat powoduje zatem  brak symetryczności praw i obowiązków po stronie sprzedawcy i kupującego, która na gruncie VAT powinna mieć w danej sytuacji miejsce, na co wskazuje dodatkowo korelacja terminu w jakich można dokonać rzeczonych korekt – 150 dni od dnia upływu terminu płatności wierzytelności (należności) określonego w umowie lub na fakturze.

 

Status „upadłościowy” kontrahenta- praktyka

Jak wspomniano w poprzedniej części warunkiem dokonanie korekty należnego podatku vat jest przesłanka, aby dłużnik nie był w trakcie postępowania upadłościowego lub w trakcie likwidacji. 

Zgodnie z art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003r. -Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. z 2003r. Nr 60 poz. 535 z późn. zm.)  wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić dłużnik lub każdy z jego wierzycieli. Uwzględniając wniosek o ogłoszenie upadłości, sąd wydaje postanowienie o ogłoszeniu upadłości, które jest skuteczne i wykonalne z dniem jego wydania, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. 

Z kolei art. 52 ustawy- Prawo  upadłościowe i naprawcze wskazuje, iż data wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości jest datą upadłości.

 

Oznacza to tyle na gruncie niniejszej sprawy, iż dłużnik „jest” w trakcie postępowania upadłościowego od dnia wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości przez sąd w jednym z dwóch trybów: upadłość  obejmującą likwidację majątku upadłego lub  upadłość z możliwością zawarcia układu. 

 

Pozbawienie możliwościowi korekty w takim przypadku daje  natomiast przedsiębiorcy- wierzycielowi prawo do dochodzenia swojej zapłaty w kwocie brutto. W takim przypadku przedsiębiorca powinien dopilnować terminu na zgłoszenie swoich wierzytelności do listy wierzytelności. 

 

Wierzyciel- przedsiębiorca nie jest jednak pozbawiony innych instrumentów prawnych zabezpieczających jego interesy. Wskazać należy na odpowiedzialność przedsiębiorcy, który w ustawowym  terminie nie złożył wniosku o ogłoszenie upadłości. Wobec osoby, która będąc do tego zobowiązana, ze swojej winy na czas nie złożyła wniosku o upadłość, może zostać orzeczony zakaz prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek (art. 373-377 Prawa upadłościowego i naprawczego). Dodatkowo w przypadku spółek- jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania.(art. 299 Kodeksu spółek handlowych). Dodatkowo odpowiedzialność karna  za działanie  na szkodę wierzycieli również powinna dyscyplinować terminowe regulowane zobowiązań (art. 300 Kodeksu karnego). 

 

Autor: 

Barbara Wallas

prawnik, doradca podatkowy nr 11260, licencja syndyka nr 778